బుద్ధుడు sanscrit

*బుద్ధుడు sanscrit

ఒకే పేరుతో పిలువబడినప్పటికీ, వేర్వేరు కాలాల్లో, వేర్వేరు తాత్విక ప్రపంచాలకు చెందిన రెండు సంస్కృత భాషా రూపాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.

1. మొదటి సంస్కృత భాషా రూపం (సా.శ.పూ. 1 – సా.శ. 9వ శతాబ్దం)

ఈ దశలో ఉపయోగంలో ఉన్న సంస్కృతం బౌద్ధ–శ్రమణ తత్త్వానికి చెందినది. అకాడమిక్ భాషలో దీనిని బౌద్ధ హైబ్రిడ్ సంస్కృతం (Buddhist Hybrid Sanskrit) అని పిలుస్తారు.

ఈ సంస్కృతంలో —

బయట ఉన్న దేవుడు అనే భావన లేదు

మనిషిలోని అంతర్లీన గుణాలు, చైతన్యం, కర్మలే కేంద్రం

మంచి–చెడు, బంధన–విముక్తి మనిషి చేతనే నిర్ణయించబడతాయి

2. ఈ కాలంలో ఉపయోగించిన లిపులు

భౌతిక ఆధారాల ప్రకారం ఈ లిపులు కనిపిస్తాయి:

బ్రాహ్మీ

ఖరోష్టి

గుప్త లిపి

సిద్ధమ్

శారదా

గ్రంథ

ప్రారంభ నాగరీ

ఈ దశలో దేవనాగరి లిపి కేంద్ర లిపిగా లేదు.

3. బౌద్ధ సంస్కృత గ్రంథాలు (సా.శ. 1 – 9వ శతాబ్దం)

అశ్వఘోషుడు (1–2 శతాబ్దాలు) – బుద్ధచరిత, సౌందరానంద

నాగార్జునుడు (2–3 శతాబ్దాలు) – మూలమధ్యమకకారిక

ఆర్యదేవుడు (3వ శతాబ్దం) – చతుశ్శతక

అసంగుడు (4వ శతాబ్దం) – యోగాచారభూమి

వసుబంధుడు (4–5 శతాబ్దాలు) – అభిధర్మకోశ

దిగ్నాగుడు (5వ శతాబ్దం) – ప్రమాణసముచ్చయ

ధర్మకీర్తి (6–7 శతాబ్దాలు) – ప్రమాణవార్తిక

శాంతిదేవుడు (7–8 శతాబ్దాలు) – బోధిచర్యావతార

ఈ మొత్తం సాహిత్యంలో బయట దేవుడు అనే భావన లేదు. మనిషి అంతర్లీన చైతన్యమే తత్త్వానికి కేంద్రం.

4. సా.శ. 8–9వ శతాబ్దాలు : తాత్విక మలుపు

ఈ దశలో ఆదిశంకరాచార్యుడు ప్రాచుర్యంలోకి వస్తాడు.

ఆయన కూడా బయట ఎక్కడో ఉన్న దేవుడిని ప్రతిపాదించలేదు. అద్వైతం అంటే —

జీవుడు దేవుడికి వేరు అనే భావన కాదు

జీవుడే పరమసత్యాన్ని గ్రహించగల స్థితి

5. బౌద్ధ తత్త్వంలో అంతర్గత విభజనలు

బోధిసత్వ శివ

బోధిసత్వ విష్ణు

బోధిసత్వ సూర్య

బోధిసత్వ స్కంద

బోధిసత్వ శక్తి

ఇవి వేర్వేరు బౌద్ధ తాత్విక ధారలకు ప్రతీకలు.

6–9. సా.శ. 11వ శతాబ్దం తరువాత మార్పు

ఈ దశలో —

జీవుడు వేరు, దేవుడు వేరు అనే భావన బలపడింది

భక్తి కేంద్రంగా వేద–పురాణ సాహిత్యం స్థిరీకరించబడింది

దేవనాగరి ప్రధాన లిపిగా మారింది

10–11. బ్రాహ్మణ సాహిత్యం & తెలుగు అనువాదాలు

సా.శ. 11వ శతాబ్దం తరువాత వేద–పురాణ సాహిత్యం తెలుగులోకి అనువదించబడింది.

12. సారాంశం

సా.శ.పూ. 1వ శతాబ్దం నుండి సా.శ. 9వ శతాబ్దం వరకు లభ్యమైన సంస్కృత సాహిత్యం బౌద్ధ–శ్రమణ తత్త్వానికి చెందినది.

సా.శ. 11వ శతాబ్దం తరువాత జీవుడు–దేవుడు వేరు అనే భావనతో వేద–పురాణ సంస్కృతం బలపడింది.

ఈ రెండు సంస్కృతాలు ఒకటే కావు. కాలం వేరు. తత్త్వం వేరు. సామాజిక దృష్టి వేరు.

13. References (Academic)

A. K. Warder – Indian Buddhism

Etienne Lamotte – History of Indian Buddhism

Johannes Bronkhorst – Buddhism in the Shadow of Brahmanism

David Seyfort Ruegg – Literature of the Madhyamaka School

Richard Gombrich – Theravada Buddhism

D. D. Kosambi – Myth and Reality

Sheldon Pollock – The Language of the Gods in the World of Men

R. S. Sharma – Early Medieval Indian Society

Romila Thapar – Cultural Pasts

Epigraphia Indica – ASI

Collection